TẰM CHẾT TRONG LÀ GÌ? NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH KHẮC PHỤC

 

Tằm chết trong là hiện tượng tằm hoặc nhộng chết bên trong kén sau khi tằm đã nhả tơ và tạo kén. Đây là vấn đề thường gặp trong sản xuất kén, làm giảm chất lượng kén, giảm khả năng ươm tơ, tăng kén hư, kén thối, kén có mùi và gây thiệt hại kinh tế cho người nuôi. Nguyên nhân của tằm chết trong không chỉ nằm ở lúc đã thành kén, mà thường bắt đầu từ quá trình nuôi tuổi 5, chất lượng lá dâu, sức khỏe tuyến tơ, thời điểm tằm chín, điều kiện lên né, nhiệt độ – độ ẩm khi làm kén và cách bảo quản kén sau thu hoạch.

 

 

1. TẰM CHẾT TRONG LÀ GÌ?

“Tằm chết trong” là cách gọi thực tế của người nuôi để chỉ tình trạng tằm hoặc nhộng chết bên trong kén. Tằm đã hoàn thành hoặc gần hoàn thành quá trình nhả tơ, tạo thành kén bên ngoài, nhưng cá thể bên trong không phát triển bình thường, bị chết, thối, khô xác hoặc phân hủy tùy điều kiện.

Trong sinh học của tằm dâu, sau khi tằm chín lên né và nhả tơ làm kén, cơ thể tằm chuyển sang giai đoạn hóa nhộng. Nếu quá trình này diễn ra bình thường, bên trong kén sẽ có nhộng sống khỏe. Nếu tằm yếu, nhiễm bệnh, bị stress, mất nước, bị ngộ độc, lên né sai hoặc môi trường trong – ngoài kén bất lợi, tằm có thể chết trước hoặc sau khi hóa nhộng.

Vì vậy, “tằm chết trong” có thể bao gồm nhiều trường hợp: tằm chết khi chưa hóa nhộng hoàn toàn, nhộng chết non, nhộng chết sau khi đã hình thành, hoặc kén có nhộng bị hư trong quá trình bảo quản.

 

2. VÌ SAO TẰM CHẾT TRONG LÀ VẤN ĐỀ NGHIÊM TRỌNG?

Tằm chết trong ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng kén. Kén có tằm hoặc nhộng chết bên trong dễ bị thối, đổi màu, có mùi, làm bẩn vỏ kén và gây khó khăn cho quá trình ươm tơ. Nếu nhộng chết và phân hủy, dịch bên trong có thể thấm ra vỏ kén, làm kén bẩn, giảm giá trị thương phẩm.

Đối với cơ sở ươm tơ, kén chết trong nhiều làm tăng tỷ lệ kén hư, giảm hiệu suất kéo tơ, tăng công phân loại và giảm chất lượng lô hàng. Đối với người nuôi, tỷ lệ tằm chết trong cao đồng nghĩa với việc cả quá trình nuôi từ lá dâu, nhân công, thuốc, vật tư, điện nước đến công lên né bị mất hiệu quả.

Đặc biệt, hiện tượng này thường là dấu hiệu cho thấy đàn tằm đã gặp vấn đề từ trước: tuổi 5 ăn rỗi không đạt, bệnh âm thầm, lá dâu kém, nhà tằm nóng ẩm, lên né sai hoặc bảo quản kén không đúng.

 

3. NGUYÊN NHÂN 1: TẰM YẾU TỪ TUỔI 5

Tuổi 5 là giai đoạn quyết định sức khỏe cuối cùng của tằm trước khi làm kén. Nếu tuổi 5 tằm ăn rỗi kém, lá dâu thiếu dinh dưỡng, lá héo, lá già xơ, lá nhiễm hóa chất hoặc tằm bị đói kéo dài, cơ thể tằm không tích lũy đủ năng lượng và vật chất cho quá trình nhả tơ – hóa nhộng.

Tằm yếu vẫn có thể lên né và làm kén, nhưng sức bền kém. Một số con nhả tơ không hoàn chỉnh, làm kén lỏng, sau đó chết trong kén. Một số con làm kén xong nhưng không đủ sức chuyển hóa bình thường sang nhộng khỏe.

Vì vậy, muốn giảm tằm chết trong, không thể chỉ xử lý ở giai đoạn kén. Phải nuôi tuổi 5 khỏe, ăn rỗi tốt, lá dâu sạch và đủ dinh dưỡng.

 

4. NGUYÊN NHÂN 2: BỆNH Ở TẰM TRƯỚC KHI LÊN NÉ

Tằm có thể mang bệnh từ trước nhưng biểu hiện chưa rõ. Khi bước vào giai đoạn chín, cơ thể tằm stress sinh lý mạnh, ngừng ăn, bò tìm nơi làm kén và chuyển sang hóa nhộng. Nếu trước đó tằm đã nhiễm vi khuẩn, virus, nấm hoặc vi bào tử, bệnh có thể làm tằm chết trong kén.

Bệnh vi khuẩn đường ruột, bệnh hoại huyết, bệnh mủ, bệnh mềm thân có thể làm tằm yếu, chết nhanh hoặc chết sau khi đã chui vào kén. Bệnh virus như tằm khúc, tằm đốt có thể làm tằm phát triển bất thường, yếu và chết trong quá trình cuối. Nấm bệnh cũng có thể gây chết nếu môi trường ẩm và tằm yếu.

Nếu khi thu kén thấy nhiều kén có mùi hôi, dịch thối, nhộng mềm, màu bất thường, cần nghĩ đến bệnh hoặc nhiễm khuẩn thứ phát, không chỉ đơn giản là lỗi bảo quản.

 

5. NGUYÊN NHÂN 3: NGỘ ĐỘC LÁ DÂU HOẶC HÓA CHẤT

Tằm bị ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật, phân bón lá, thuốc diệt cỏ, thuốc xịt côn trùng, hóa chất sát trùng, khói độc hoặc mùi hóa chất có thể không chết ngay, nhưng bị tổn thương ruột, suy yếu cơ thể và giảm sức làm kén.

Một số trường hợp tằm sau ngộ độc nhẹ vẫn ăn lại, vẫn chín và lên né, nhưng bên trong cơ thể đã suy yếu. Khi phải nhả tơ liên tục và hóa nhộng, tằm không đủ sức vượt qua, dẫn đến chết trong kén.

Do đó, nếu tỷ lệ chết trong tăng sau một lứa có nghi ngộ độc, cần rà soát lại toàn bộ nguồn lá, lịch phun thuốc – phân bón lá, mùi hóa chất trong nhà tằm, dụng cụ sát trùng và cách xử lý môi trường.

 

6. NGUYÊN NHÂN 4: LÊN NÉ QUÁ SỚM HOẶC QUÁ MUỘN

Thời điểm lên né ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe cuối cùng của tằm. Nếu đưa tằm lên né quá sớm, tằm chưa đủ chín, còn phải bò lâu, mất sức, chậm nhả tơ và có thể không hóa nhộng tốt. Những con này dễ làm kén xấu hoặc chết bên trong.

Nếu đưa lên né quá muộn, tằm chín trước bị giữ dưới giường quá lâu, nhả tơ dưới giường, mất nước, mất sức và hao tơ. Khi đưa lên né muộn, tằm vẫn có thể làm kén nhưng sức khỏe bên trong đã giảm, nguy cơ chết trong tăng.

Người nuôi nên chuẩn bị né khi khoảng 15–20% tằm bắt đầu chín và đưa lên né theo từng đợt khi đàn chín tập trung khoảng 70–80%, tùy độ đồng đều. Không nên chờ toàn bộ đàn chín 100% mới đưa lên né.

 

7. NGUYÊN NHÂN 5: TẰM BÒ QUÁ LÂU TRÊN NÉ

Khi tằm đã chín, tằm không còn ăn thêm. Năng lượng còn lại phải dùng cho việc tìm vị trí, bám né, nhả tơ và hóa nhộng. Nếu tằm bò quá lâu trên né do né không phù hợp, mật độ dày, ánh sáng mạnh, gió lớn, né ẩm, né bẩn hoặc nhiệt độ – độ ẩm sai, tằm sẽ tiêu hao nhiều năng lượng.

Tằm mất sức có thể nhả tơ yếu, làm kén lỏng, kén mỏng, kén méo và dễ chết sau khi vào kén. Đây là nguyên nhân rất thực tế nhưng thường bị bỏ qua.

Né tốt phải giúp tằm nhanh tìm được chỗ bám, phân bố đều, ít bò xuống, ít chen nhau và làm kén ổn định.

 

8. NGUYÊN NHÂN 6: NÉ BẨN, ẨM, MỐC HOẶC CÓ MÙI LẠ

Né là môi trường trực tiếp bao quanh tằm khi làm kén. Nếu né còn tơ gốc bẩn, phân cũ, mùi tằm, nước tiểu, mốc, hóa chất hoặc sát trùng chưa bay mùi, tằm có thể bị stress, bò lâu, không chịu bám hoặc làm kén trong điều kiện không tốt.

Né ẩm và mốc làm tăng nguy cơ nhiễm nấm, vi khuẩn, kén bẩn và nhộng chết. Mùi hóa chất còn lại sau sát trùng cũng có thể ảnh hưởng xấu đến tằm ở giai đoạn rất nhạy cảm.

Trước khi lên né, cần làm sạch né, phơi khô, khử mùi và đảm bảo né hoàn toàn khô thoáng. Không đưa tằm lên né khi né còn ẩm, mốc hoặc có mùi sát trùng mạnh.

 

9. NGUYÊN NHÂN 7: NHIỆT ĐỘ, ĐỘ ẨM KHI LÀM KÉN KHÔNG PHÙ HỢP

Giai đoạn làm kén cần môi trường ổn định. Nhiệt độ thường phù hợp khoảng 26–28°C, độ ẩm khoảng 65–75%, thông gió nhẹ, ánh sáng dịu, không gió mạnh và không mùi hóa chất.

Nếu quá nóng, tằm stress, mất nước, bò lâu và nhả tơ kém. Nếu quá lạnh, quá trình làm kén và hóa nhộng chậm, tằm dễ yếu. Nếu quá ẩm, kén khó khô, vi khuẩn – nấm dễ phát triển, nhộng dễ chết hoặc kén có mùi. Nếu quá khô, tằm mất nước, giảm sức nhả tơ và có thể chết yếu trong kén.

Độ ẩm cao kéo dài sau khi kén hình thành là một trong những yếu tố làm tăng kén hư, kén thối và nhộng chết trong.

 

10. NGUYÊN NHÂN 8: THU HOẠCH VÀ BẢO QUẢN KÉN KHÔNG ĐÚNG

Sau khi tằm làm kén, bên trong kén là cơ thể sống đang chuyển hóa thành nhộng. Nếu thu kén quá sớm, nhộng chưa ổn định, kén dễ bị tổn thương. Nếu thu quá muộn, nhộng phát triển sâu hơn, gần thời điểm vũ hóa, nguy cơ ngài chui ra làm thủng kén tăng.

Bảo quản kén nơi ẩm, nóng, bí khí hoặc chất đống quá dày có thể làm nhiệt và ẩm tích tụ, khiến nhộng chết, phân hủy, kén có mùi và giảm chất lượng. Kén sau thu cần để nơi khô ráo, thoáng, sạch, tránh mưa, tránh nắng gắt, tránh mùi hóa chất và không nén ép mạnh.

Nếu người nuôi thu kén rồi để trong bao kín, nơi nóng hoặc nền ẩm, tỷ lệ kén hư và nhộng chết có thể tăng nhanh.

 

11. DẤU HIỆU NHẬN BIẾT TẰM CHẾT TRONG

Một số dấu hiệu có thể nhận biết là kén nhẹ bất thường, kén có mùi lạ, kén đổi màu, vỏ kén bẩn, có dịch thấm, kén mềm, khi lắc có cảm giác bất thường hoặc khi cắt kén thấy nhộng chết, nhộng thối, nhộng khô hoặc tằm chưa hóa nhộng hoàn chỉnh.

Nếu tỷ lệ chỉ vài con rải rác, có thể do cá thể yếu. Nếu tỷ lệ cao, cần xem lại toàn bộ quy trình: lá dâu tuổi 5, dấu hiệu bệnh, ngộ độc, thời điểm lên né, chất lượng né, nhiệt độ – độ ẩm khi làm kén và cách bảo quản sau thu.

Đặc biệt, nếu kén chết trong kèm mùi hôi và dịch thối, cần nghi ngờ nhiễm khuẩn, môi trường quá ẩm hoặc bảo quản kén không tốt.

 

12. CÁCH KHẮC PHỤC KHI ĐÃ XẢY RA TẰM CHẾT TRONG

Khi đã phát hiện tằm chết trong, không thể “chữa” những kén đã hư. Việc cần làm là phân loại kén, tách kén hư, kén có mùi, kén bẩn, kén nhẹ bất thường để tránh ảnh hưởng đến lô kén tốt.

Nếu kén mới thu còn đang bảo quản, cần lập tức chuyển kén sang nơi khô, thoáng, sạch, trải mỏng hơn, tránh chất đống dày, tránh nền ẩm và tránh bao kín. Nếu có kén thối, cần loại bỏ để giảm lây mùi và giảm nhiễm bẩn.

Sau đó, cần truy nguyên nguyên nhân của lứa đó: kiểm tra lại nhật ký lá dâu, môi trường tuổi 5, bệnh, thuốc, thời điểm lên né, tình trạng né, độ ẩm khi làm kén và thời điểm thu hoạch. Không truy nguyên thì lứa sau rất dễ lặp lại.

 

13. CÁCH PHÒNG NGỪA TỪ GIAI ĐOẠN TUỔI 5

Phòng tằm chết trong phải bắt đầu từ tuổi 5. Cần đảm bảo lá dâu tuổi 5 tươi, sạch, đủ dinh dưỡng, không quá già xơ, không héo, không ướt, không nhiễm thuốc và không tồn dư phân bón lá. Tằm tuổi 5 phải ăn rỗi tốt, thân căng, phân đẹp, đàn đồng đều.

Cần giữ nhiệt độ khoảng 24–25°C, độ ẩm khoảng 70–75%, thông gió tốt, mật độ vừa phải, thay phân đúng lúc và không để giường tằm ẩm bết. Tằm tuổi 5 nếu bị nóng ẩm, thiếu lá, lá xấu hoặc bệnh đường ruột thì nguy cơ kén xấu và chết trong tăng.

Nếu đàn tằm có dấu hiệu yếu, phân xấu, bò tản hoặc ăn giảm, cần xử lý ngay trước khi đến giai đoạn chín. Đừng chờ đến lúc lên né mới sửa.

 

14. PHÒNG NGỪA Ở GIAI ĐOẠN TẰM CHÍN VÀ LÊN NÉ

Khi thấy khoảng 15–20% tằm bắt đầu chín, cần chuẩn bị né, vệ sinh khu vực lên né và bố trí nhân công. Khi đàn chín tập trung khoảng 70–80%, tùy độ đồng đều, đưa tằm lên né theo từng đợt. Nhóm chín trước lên trước, nhóm chưa chín tiếp tục theo dõi.

Không đưa tằm chưa chín lên né quá sớm. Không để tằm chín bò dưới giường quá lâu. Không để tằm bò lâu trên né do né dày, né ẩm, né bẩn hoặc môi trường sai.

Giai đoạn làm kén cần giữ nhiệt độ khoảng 26–28°C, độ ẩm khoảng 65–75%, gió nhẹ, ánh sáng dịu, không rung động, không phun xịt hóa chất và không có mùi lạ.

 

15. PHÒNG NGỪA BẰNG VỆ SINH NÉ VÀ NHÀ TẰM

Né sau mỗi lứa cần được làm sạch tơ gốc, phân, mùi tằm và chất bẩn. Có thể dùng các biện pháp như phơi nắng, làm sạch cơ học, khò lửa đúng cách hoặc xử lý sát trùng phù hợp rồi để khô hoàn toàn trước khi dùng lại.

Nhà tằm cần vệ sinh, sát trùng giữa các lứa, nhưng phải bảo đảm hết mùi hóa chất trước khi đưa tằm vào. Không sát trùng mạnh ngay khi đang có tằm nếu sản phẩm không được phép dùng trong quá trình nuôi.

Né và nhà tằm sạch giúp giảm nấm, vi khuẩn, mùi độc và giảm tỷ lệ tằm yếu – chết trong ở giai đoạn cuối.

 

16. PHÒNG NGỪA BẰNG THU HOẠCH VÀ BẢO QUẢN ĐÚNG

Thu kén đúng thời điểm là khâu rất quan trọng. Cần thu khi tằm đã làm kén hoàn chỉnh, nhộng ổn định nhưng chưa để quá muộn đến gần thời điểm ngài vũ hóa. Thời điểm cụ thể tùy giống, nhiệt độ và yêu cầu thu mua, nhưng không nên để kén quá lâu trong điều kiện nóng ẩm.

Sau khi thu, kén phải được để nơi khô, thoáng, sạch, không để thành đống quá dày, không để trong bao kín ở nơi nóng, không để sát nền ẩm và không để dính nước mưa. Nếu cần vận chuyển, phải tránh nén ép và tránh môi trường bí nóng.

Bảo quản kén sai có thể làm nhộng chết, kén thối và giảm chất lượng dù trước đó tằm làm kén khá tốt.

 

17. NHỮNG SAI LẦM THƯỜNG GẶP

Sai lầm thứ nhất là nghĩ tằm chết trong chỉ do kén hoặc do bảo quản. Thực tế, nguyên nhân thường bắt đầu từ tuổi 5, bệnh, lá dâu, môi trường và lên né.

Sai lầm thứ hai là để tằm chín quá lâu dưới giường rồi mới lên né. Tằm mất sức, hao tơ và dễ chết trong.

Sai lầm thứ ba là dùng né ẩm, bẩn, mốc hoặc có mùi sát trùng. Đây là rủi ro lớn ở giai đoạn tằm rất nhạy cảm.

Sai lầm thứ tư là để độ ẩm quá cao khi làm kén. Kén khó khô, nhộng dễ hư và vi sinh vật bất lợi phát triển.

Sai lầm thứ năm là thu kén rồi chất đống, để bao kín, để nơi nóng ẩm hoặc nền ẩm. Cách này làm kén nhanh hư và tăng chết trong.

Sai lầm thứ sáu là không ghi chép. Nếu không ghi lại lá dâu, thời tiết, bệnh, thời điểm lên né, độ ẩm và thời điểm thu kén, người nuôi rất khó xác định nguyên nhân.

 

TÓM TẮT BÀI VIẾT

Tằm chết trong là hiện tượng tằm hoặc nhộng chết bên trong kén sau khi tằm đã nhả tơ làm kén. Đây là vấn đề làm giảm chất lượng kén, gây kén thối, kén bẩn, kén có mùi, khó ươm tơ và giảm hiệu quả kinh tế.

Nguyên nhân có thể đến từ tằm yếu tuổi 5, lá dâu kém hoặc nhiễm hóa chất, bệnh vi khuẩn – virus – nấm, ngộ độc, lên né quá sớm hoặc quá muộn, tằm bò lâu trên né, né bẩn – ẩm – mốc, nhiệt độ – độ ẩm làm kén không phù hợp, thu hoạch và bảo quản kén sai cách.

Cách khắc phục là phân loại và loại bỏ kén hư, bảo quản kén còn tốt ở nơi khô thoáng, đồng thời truy nguyên nguyên nhân để sửa ở lứa sau. Phòng ngừa hiệu quả nhất là nuôi tuổi 5 khỏe, lá dâu sạch, môi trường ổn định, lên né đúng thời điểm, dùng né sạch – khô – thoáng, giữ độ ẩm làm kén khoảng 65–75% và bảo quản kén sau thu ở nơi khô ráo, thông thoáng.

 

BÀI VIẾT VÀ SẢN PHẨM LIÊN QUAN

Người đọc có thể tham khảo thêm các bài viết liên quan trên website Tây Nguyên Silk:

Thời gian lên né ảnh hưởng như thế nào tới sức khỏe của tằm và chất lượng kén?

Kích thước lỗ né ảnh hưởng như thế nào tới quá trình quấn kén của tằm?

Cách nuôi tằm để đạt kén tốt, chất lượng cao

Cách nhận biết tằm chín

Những lưu ý cơ bản khi nuôi tằm lớn

Các dấu hiệu của tằm bị ngộ độc và biện pháp xử lý

Nhiệt độ và độ ẩm theo tuổi tằm

Sản phẩm và nhóm giải pháp kỹ thuật liên quan:

Dinh dưỡng bổ sung cho tằm tuổi 4–5 Grown Super: hỗ trợ dinh dưỡng, thể trạng, sức đề kháng và quá trình phát triển tuyến tơ trong giai đoạn tằm lớn, đặc biệt khi lá dâu kém dinh dưỡng hoặc đàn tằm phát triển chậm.

Nano Silver 500ppm – dung dịch sát trùng khi đang nuôi tằm: hỗ trợ giảm áp lực vi khuẩn, nấm và mầm bệnh trong nhà tằm khi sử dụng đúng hướng dẫn, không phun lên lá dâu cho tằm ăn, không làm giường tằm ẩm kéo dài.

Tây Nguyên Silk Nuôi Tằm: nhóm sản phẩm, dụng cụ, vật tư và giải pháp kỹ thuật phục vụ nuôi tằm hiện đại.

 

TÂY NGUYÊN SILK – ĐỒNG HÀNH CÙNG NGƯỜI NUÔI TẰM

Tây Nguyên Silk xây dựng hệ thống kiến thức nuôi tằm dựa trên thực tế sản xuất và nền tảng sinh học của con tằm. Hiện tượng tằm chết trong cho thấy giai đoạn cuối lứa không chỉ phụ thuộc vào né và thu kén, mà phản ánh toàn bộ sức khỏe của tằm từ tuổi 5 đến khi làm kén.

Nuôi tằm hiệu quả là nuôi cho tằm khỏe đến cuối tuổi 5, chín đúng lúc, lên né đúng thời điểm, làm kén trong môi trường ổn định và bảo quản kén đúng cách để giữ trọn giá trị của cả lứa nuôi.

 

THÔNG TIN KẾT NỐI – CHUYỂN GIAO KỸ THUẬT

Nếu bạn đang nuôi tằm, hoặc muốn tìm hiểu sâu và chuẩn hóa kiến thức – kỹ thuật – quy trình ngành dâu tằm tơ, vui lòng liên hệ:

Tây Nguyên Silk – Tư vấn kỹ thuật nuôi tằm hiện đại – miễn phí
Hotline/Zalo/Whatsapp/Viber/Wechat: (+84) 971.048.948
Email: taynguyensilk.vn@gmail.com
Facebook: www.facebook.com/TayNguyenSilk
YouTube: www.youtube.com/TayNguyenSilk
Website: https://taynguyensilk.vn/