TẰM ĂN NHẦM HORMONE ECDYSONE TỪ SỚM, TUỔI 5 KÉO DÀI KHÔNG CHÍN – TẰM CÓ CÒN LÊN NÉ ĐƯỢC KHÔNG?

Trong nuôi tằm, hormone lột xác như ecdysone hoặc 20-hydroxyecdysone (20E) không phải thuốc bổ thông thường. Đây là những chất tham gia trực tiếp vào hệ nội tiết điều khiển quá trình lột xác, trưởng thành và chuyển từ tằm tuổi 5 sang giai đoạn làm kén – hóa nhộng.

Nếu tằm vô tình được cho ăn hormone từ quá sớm, chẳng hạn từ tuổi 3 và kéo dài đến những ngày đầu tuổi 5, đàn tằm có thể vẫn lớn, ăn khỏe và nhìn rất đẹp nhưng thời điểm chín có thể bị thay đổi. Có trường hợp bình thường ngày 6 tuổi 5 đã chín nhưng đến ngày 8 tằm vẫn còn ăn, thân chỉ hơi vàng.

Vậy tằm có còn chín được không? Có nên tiếp tục dùng thuốc hoặc hormone để ép tằm chín? Các nghiên cứu quốc tế trên Bombyx mori cho thấy câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào loại hormone, liều lượng và đặc biệt là thời điểm sử dụng.

 

 

MỘT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ: TẰM NGÀY 8 TUỔI 5 VẪN CHƯA CHÍN

Một đàn tằm được cho ăn một sản phẩm chứa hormone ecdysone hàng ngày từ tuổi 3, do người nuôi nhầm tưởng đây là thuốc bổ.

Đến ngày thứ 3 tuổi 5 mới phát hiện và ngừng sử dụng.

Sau đó tằm vẫn:

ăn và phát triển tương đối bình thường; thân lớn, khá đồng đều; không có biểu hiện bệnh rõ rệt; đến ngày thứ 8 tuổi 5 vẫn chưa chín hoàn toàn; một số con bắt đầu hơi vàng thân giống giai đoạn chuẩn bị chín.

Trong khi cùng giống tằm và điều kiện nuôi bình thường, khoảng ngày 6 tuổi 5 đàn tằm đã bắt đầu chín.

Hiện tượng này hoàn toàn có cơ sở để nghi ngờ liên quan đến việc tác động hormone sai thời điểm, nhưng cần lưu ý rằng chỉ dựa vào tên thương mại “ecdysone” chưa đủ để biết sản phẩm thực tế chứa ecdysone, 20-hydroxyecdysone hay một hỗn hợp ecdysteroid.

Đây là điểm rất quan trọng vì ecdysone và 20-hydroxyecdysone không cho tác động hoàn toàn giống nhau trên tằm.

 

ECDYSONE KHÔNG PHẢI LÀ “THUỐC BỔ” CHO TẰM

Ecdysone thuộc nhóm ecdysteroid, là hormone tham gia điều khiển quá trình lột xác và biến thái của côn trùng.

Trong cơ thể tằm, hệ nội tiết hoạt động theo một chương trình thời gian khá chặt chẽ. Các tín hiệu từ hormone juvenile hormone – JH, PTTH và ecdysteroid phối hợp với nhau để quyết định tằm:

tiếp tục là ấu trùng, chuẩn bị lột xác sang tuổi tiếp theo, hay kết thúc giai đoạn ấu trùng để chín – làm kén – hóa nhộng.

Một nghiên cứu kinh điển trên Bombyx mori đăng trên Journal of Insect Physiology cho thấy trong tuổi 5 bình thường, JH ở mức tương đối cao lúc đầu tuổi rồi giảm mạnh; PTTH được giải phóng sau đó và tuyến ngực bắt đầu tiết ecdysone để kích hoạt chương trình biến thái. Trong điều kiện thí nghiệm của nghiên cứu này, giai đoạn ăn của tuổi 5 kéo dài khoảng 6–7 ngày trước khi tằm thải ruột và bước vào quá trình hóa nhộng. Thời gian cụ thể tất nhiên có thể thay đổi theo giống, nhiệt độ và kỹ thuật nuôi.

Điều đó có nghĩa là thời điểm hormone tăng hay giảm quan trọng không kém bản thân hormone.

Cho hormone từ bên ngoài vào không đúng thời điểm có thể làm chương trình nội tiết tự nhiên của tằm thay đổi.

 

NGHIÊN CỨU NHẬT BẢN: CÙNG 20-HYDROXYECDYSONE NHƯNG CHO SỚM VÀ CHO MUỘN CHO KẾT QUẢ TRÁI NGƯỢC

Đây là một trong những nghiên cứu đáng chú ý nhất đối với trường hợp này.

Năm 1996, Osamu Ninagi và Makoto Maruyama thuộc National Institute of Sericultural and Entomological Science – Nhật Bản công bố nghiên cứu về ứng dụng 20-hydroxyecdysone trong nuôi tằm trên tạp chí Japan Agricultural Research Quarterly (JARQ).

Kết quả rất đáng chú ý.

Khi 20-hydroxyecdysone được cho tằm sử dụng sớm sau khi bước vào tuổi 5, thời gian tuổi 5 có xu hướng kéo dài.

Trong thí nghiệm, sử dụng khoảng ngày đầu tuổi 5 làm thời gian tuổi 5 dài thêm, và mức kéo dài liên quan đến lượng 20E được sử dụng. Ở nhóm liều cao được nghiên cứu, mức chậm tối đa khoảng nửa ngày so với đối chứng.

Nhưng khi chính chất này được sử dụng từ khoảng ngày thứ 4 tuổi 5 trở đi, kết quả lại đảo ngược: thời gian tuổi 5 được rút ngắn.

Trong nghiên cứu, sử dụng khoảng ngày thứ 4 có thể rút ngắn tuổi 5 khoảng một ngày.

Đây là bằng chứng rất rõ cho thấy:

Không thể nói đơn giản rằng ecdysteroid là “thuốc kích tằm chín”.

Cùng một hoạt chất nhưng sử dụng ở hai giai đoạn sinh lý khác nhau có thể cho hai tác động khác nhau.

 

DÙNG HORMONE ĐỂ ÉP TẰM CHÍN CŨNG CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KÉN

Nghiên cứu của Ninagi và Maruyama còn phát hiện một vấn đề rất đáng quan tâm đối với người nuôi tằm lấy kén.

Khi 20-hydroxyecdysone được sử dụng từ khoảng ngày 4 tuổi 5 trở đi và làm thời gian tuổi 5 bị rút ngắn, khối lượng vỏ kén có xu hướng giảm, đặc biệt khi lượng hormone sử dụng cao.

Nhóm tác giả cho rằng tác động lên thời gian chín và tính đồng đều của đàn tằm có thể được ứng dụng trong nuôi tằm, nhưng chất lượng định lượng của kén vẫn phụ thuộc mạnh vào liều và thời điểm sử dụng.

Điều này rất hợp lý về mặt sản xuất.

Tuổi 5 chính là giai đoạn tằm ăn mạnh nhất và tuyến tơ tích lũy nguyên liệu rất nhanh. Nếu ép tằm kết thúc thời gian ăn quá sớm, tằm có thể chín nhanh hơn nhưng điều đó không có nghĩa là người nuôi thu được nhiều tơ hơn.

Vì vậy mục tiêu của nuôi tằm không phải đơn giản là “làm cho tằm chín càng nhanh càng tốt”.

 

ECDYSONE VÀ 20-HYDROXYECDYSONE KHÔNG HOÀN TOÀN GIỐNG NHAU

Đây là phần đặc biệt quan trọng khi đánh giá một sản phẩm trên thị trường chỉ ghi chung là “hormone ecdysone”.

Năm 1993, Yoshiaki Tanaka và Satoshi Takeda công bố nghiên cứu trên Journal of Insect Physiology với tiêu đề Ecdysone and 20-hydroxyecdysone supplements to the diet affect larval development in the silkworm, Bombyx mori, differently.

Các tác giả bổ sung ecdysone và 20-hydroxyecdysone vào thức ăn nhân tạo của tằm và phát hiện hai chất gây ra đáp ứng khác nhau.

Đáng chú ý, ecdysone ở nồng độ trên 50 ppm trong điều kiện nghiên cứu đã gây ra các lần lột xác ấu trùng bổ sung, trong khi 20-hydroxyecdysone không gây hiện tượng lột thêm tuổi ở các nồng độ được thử trong nghiên cứu đó.

Điều này có ý nghĩa thực tế rất lớn.

Nếu một đàn tằm đã ăn sản phẩm từ tuổi 3 đến tuổi 5 nhưng người nuôi chỉ biết sản phẩm đó gọi là “ecdysone”, chúng ta không nên mặc định sản phẩm đó chính là 20-hydroxyecdysone.

Cần kiểm tra rõ:

tên hoạt chất – hàm lượng – dạng sản phẩm – liều pha – lượng dung dịch phun lên lá và thời gian sử dụng.

 

TẰM ĂN ECDYSONE TỪ TUỔI 3 ĐẾN ĐẦU TUỔI 5 CÓ CÒN CHÍN ĐƯỢC KHÔNG?

Có khả năng vẫn chín và làm kén được.

Việc ngày thứ 8 tuổi 5 chưa chín không đồng nghĩa với việc tằm đã mất khả năng chín.

Nếu tằm hiện vẫn:

thân căng và tương đối đồng đều; vận động bình thường; không mềm nhũn; không chết tăng nhanh; không nôn dịch; không có biểu hiện bệnh rõ rệt; một bộ phận bắt đầu vàng hoặc trong thân hơn,

thì chưa có cơ sở để loại bỏ đàn tằm hoặc kết luận chúng sẽ không làm kén.

Trong trường hợp hormone ngoại sinh đã làm thay đổi chương trình phát dục, thời gian tuổi 5 có thể không còn giống với lứa bình thường.

Cần quan sát trạng thái sinh lý của tằm, thay vì chỉ căn cứ cứng nhắc rằng “ngày 6 phải chín”.

 

TẠI SAO TẰM VẪN LỚN ĐẸP NHƯNG LẠI CHƯA CHÍN?

Đây chính là điểm dễ làm người nuôi nhầm.

Sự tăng trọng của tằm và quyết định chuyển sang giai đoạn chín không phải hoàn toàn cùng một quá trình.

Tằm vẫn có thể tiếp tục ăn, tiêu hóa và tăng trọng trong khi tín hiệu nội tiết điều khiển việc kết thúc tuổi ấu trùng chưa diễn ra đúng thời điểm.

Nghiên cứu về chương trình phát triển của tuổi cuối Bombyx mori cho thấy mối quan hệ giữa lượng thức ăn, JH và ecdysteroid thay đổi theo từng giai đoạn của tuổi 5. Khả năng mô của tằm đáp ứng với ecdysteroid cũng thay đổi khi tuổi 5 tiến triển.

Do đó một đàn tằm to – đẹp – ăn khỏe chưa chắc đã sẵn sàng chín.

Ngược lại, khi bước đúng vào chương trình trưởng thành, tằm sẽ bắt đầu giảm ăn, thải ruột, thay đổi màu cơ thể và tìm vị trí làm tổ.

 

CÓ NÊN DÙNG THÊM ECDYSONE ĐỂ “KÍCH” TẰM CHÍN KHÔNG?

Trong trường hợp tằm đã vô tình ăn hormone liên tục từ tuổi 3 đến ngày thứ 3 tuổi 5, Tây Nguyên Silk không khuyến cáo tiếp tục bổ sung hormone chỉ với mục đích ép tằm chín khi chưa xác định chính xác sản phẩm và lượng hormone mà đàn tằm đã tiếp nhận.

Lý do là tác động của ecdysteroid phụ thuộc rất lớn vào:

thành phần thực tế là ecdysone hay 20E; nồng độ; lượng tằm đã ăn; tuổi tằm khi sử dụng; thời gian sử dụng liên tục; trạng thái nội tiết hiện tại của đàn tằm.

Đặc biệt, nghiên cứu của Tanaka và Takeda cho thấy ecdysone với liều đủ cao có thể tạo thêm lần lột xác ấu trùng, do đó không thể coi việc tiếp tục bổ sung hormone là một biện pháp cứu đàn tằm an toàn.

 

CÓ THUỐC NÀO GIẢI HORMONE ECDYSONE KHÔNG?

Hiện không nên hiểu vitamin, men tiêu hóa, kháng sinh hay các loại thuốc bổ thông thường là “thuốc giải ecdysone”.

Khi hormone đã được tằm ăn và tác động lên hệ nội tiết, hướng xử lý thực tế là ngừng nguồn hormone và để hệ sinh lý của tằm tiếp tục diễn biến, đồng thời giữ điều kiện nuôi ổn định.

Không nên vì thấy tằm chậm chín mà liên tục bổ sung thêm nhiều loại thuốc.

Kháng sinh cũng không giải quyết được rối loạn hormone và chỉ nên được xem xét khi thực sự có dấu hiệu nhiễm khuẩn phù hợp.

 

VẬY ĐÀN TẰM NGÀY 8 TUỔI 5 NÊN XỬ LÝ THẾ NÀO?

Nếu tằm vẫn ăn bình thường, cách an toàn hơn hiện tại là tiếp tục cho ăn lá dâu sạch, không bổ sung thêm hormone.

Không nên bỏ đói tằm để ép chín.

Không tự ý cho thêm ecdysone hoặc 20-hydroxyecdysone.

Giữ phòng tằm thông thoáng, mật độ phù hợp và tránh nhiệt độ – độ ẩm dao động mạnh. Có thể duy trì khoảng 25–27°C và độ ẩm tương đối khoảng 70–75% ở giai đoạn gần chín nếu điều kiện thực tế cho phép.

Quan trọng nhất là theo dõi sự thay đổi hành vi.

Tằm bắt đầu chín thường ăn giảm rõ rệt, thân chuyển vàng kem hoặc trong hơn, ruột dần rỗng, thải phân cuối, bò tìm vị trí cao và có xu hướng đi tìm nơi làm kén.

Khi các dấu hiệu đó xuất hiện trên một tỷ lệ đáng kể của đàn tằm mới tiến hành ngưng dâu và đưa tằm chín lên né theo đúng kỹ thuật.

Có thể tham khảo thêm các nội dung của Tây Nguyên Silk về quy trình nuôi tằm tuổi 4–5 và vì sao tằm chín đẹp nhưng không nhả tơ quấn kén để phân biệt giữa tằm chưa chín thực sự với các trường hợp đã chín nhưng không làm kén.

 

CẦN PHÂN BIỆT TẰM SẮP CHÍN VỚI TẰM CHUẨN BỊ LỘT THÊM TUỔI

Đây là điều cần đặc biệt chú ý nếu sản phẩm thực sự chứa ecdysone.

Nếu tằm giảm ăn rồi bắt đầu:

nằm tương đối yên; đầu co lại; tư thế giống tằm chuẩn bị ngủ; da trở nên căng/xỉn; sau đó xuất hiện dấu hiệu tách bao đầu hoặc lột da,

thì phải nghĩ tới khả năng lột thêm tuổi chứ không phải tằm đang chín.

Nghiên cứu quốc tế đã chứng minh ecdysone ngoại sinh có thể làm Bombyx mori xuất hiện các lần lột xác ấu trùng bổ sung trong những điều kiện nhất định.

Ngược lại, tằm chín bình thường sẽ thiên về thải ruột – thân trong/vàng – hoạt động tìm chỗ – bò lên né, chứ không nằm im theo kiểu tằm ngủ chuẩn bị lột xác.

 

NGÀY THỨ 8 TUỔI 5 CHƯA CHÍN CÓ PHẢI ĐÃ QUÁ MUỘN?

Không nên kết luận như vậy.

Trong thực tế sản xuất, thời gian tuổi 5 thay đổi theo giống, mùa vụ, nhiệt độ, chất lượng lá và trạng thái sinh lý.

Các nghiên cứu về nội tiết Bombyx mori cũng cho thấy thời gian ăn ở tuổi cuối có thể kéo dài nhiều ngày trước khi tằm thải ruột và bước vào biến thái.

Quan trọng hơn, đàn tằm trong tình huống này không còn là đàn tằm sinh lý hoàn toàn bình thường, bởi đã tiếp xúc hormone ngoại sinh kéo dài.

Vì vậy không nên lấy mốc “ngày 6 phải chín” làm tiêu chuẩn duy nhất.

Nếu đến ngày 8 tằm vẫn to, khỏe, chưa chết bất thường và đang bắt đầu vàng thân thì vẫn còn cơ sở để tiếp tục theo dõi khả năng chín tự nhiên.

 

NẾU ĐẾN NGÀY 9–10 VẪN KHÔNG CHÍN THÌ SAO?

Nếu tằm tiếp tục ăn khỏe, thân vẫn căng trắng đục và hoàn toàn không xuất hiện hành vi chín, cần theo dõi đặc biệt hai khả năng.

Một là tuổi 5 đã bị kéo dài do rối loạn chương trình nội tiết và tằm sẽ chín muộn hơn bình thường.

Hai là đàn tằm có thể chuẩn bị lột thêm tuổi, đặc biệt nếu sản phẩm đã sử dụng thực sự chứa ecdysone ở lượng đủ lớn.

Trong cả hai trường hợp, không nên vội tiếp tục dùng hormone để thử nghiệm trên toàn đàn.

Thông tin quan trọng nhất lúc này là phải xác định chính xác sản phẩm đã cho ăn.

 

BÀI HỌC QUAN TRỌNG: HORMONE CÔN TRÙNG KHÔNG PHẢI THUỐC BỔ

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy một điểm rất rõ:

Hormone sử dụng đúng chất – đúng liều – đúng thời điểm có thể làm thay đổi có kiểm soát quá trình trưởng thành của tằm. Nhưng cũng chính hormone đó, nếu sử dụng sai giai đoạn, có thể cho một kết quả hoàn toàn khác.

20-hydroxyecdysone dùng sớm ở tuổi 5 có thể làm tuổi 5 kéo dài, trong khi sử dụng muộn hơn lại có thể rút ngắn thời gian tới chín.

Ecdysone và 20-hydroxyecdysone cũng không thể đánh đồng; nghiên cứu của Tanaka và Takeda đã chứng minh ecdysone có thể gây lột xác ấu trùng bổ sung trong điều kiện mà 20E không gây hiện tượng tương tự.

Vì vậy không nên sử dụng các sản phẩm hormone cho tằm như một loại dinh dưỡng dùng hàng ngày, đặc biệt từ tuổi nhỏ.

 

KẾT LUẬN CỦA TÂY NGUYÊN SILK

Trường hợp tằm vô tình ăn hormone ecdysone từ tuổi 3 đến ngày thứ 3 tuổi 5, sau đó đến ngày thứ 8 tuổi 5 vẫn khỏe nhưng chưa chín, chưa thể kết luận đàn tằm mất khả năng chín hoặc không làm được kén.

Nếu tằm vẫn phát triển tốt và bắt đầu có biểu hiện vàng thân, hướng phù hợp trước mắt là ngừng hoàn toàn hormone, tiếp tục cho ăn lá dâu sạch khi tằm còn nhu cầu ăn và theo dõi quá trình chuyển sang chín tự nhiên.

Không nên tự ý sử dụng thêm thuốc kích chín để “cứu” đàn tằm.

Đặc biệt phải kiểm tra chính xác sản phẩm đã sử dụng chứa ecdysone hay 20-hydroxyecdysone, hàm lượng bao nhiêu và liều thực tế tằm đã ăn. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá nguy cơ chỉ kéo dài tuổi 5 hay có khả năng xuất hiện lột thêm tuổi.

Trong nuôi tằm, hormone không phải cứ dùng nhiều thì tác dụng càng mạnh hoặc càng tốt. Sai thời điểm có thể quan trọng hơn cả sai liều.

 

TÂY NGUYÊN SILK
Chia sẻ kiến thức – kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm và xử lý các vấn đề thực tế trong sản xuất.
Website: taynguyensilk.vn
Email: taynguyensilk.vn@gmail.com

 

Tài liệu khoa học tham khảo

Ninagi O. & Maruyama M. (1996), Utilization of 20-Hydroxyecdysone Extracted from a Plant in Sericulture, Japan Agricultural Research Quarterly – JARQ 30(2):123–128, National Institute of Sericultural and Entomological Science, Japan. Nghiên cứu cho thấy 20E sử dụng sớm và muộn trong tuổi 5 cho tác động trái ngược lên thời gian phát dục và có thể ảnh hưởng khối lượng vỏ kén. (JIRCAS)

Tanaka Y. & Takeda S. (1993), Ecdysone and 20-hydroxyecdysone supplements to the diet affect larval development in the silkworm, Bombyx mori, differently, Journal of Insect Physiology 39:805–809. Nghiên cứu chứng minh ecdysone và 20E gây đáp ứng phát triển khác nhau; ecdysone trên 50 ppm trong điều kiện thí nghiệm gây thêm lần lột xác ấu trùng. (ScienceDirect)

Nghiên cứu về tổ chức thời gian của các sự kiện nội tiết trong quá trình biến thái ấu trùng–nhộng của Bombyx mori, Journal of Insect Physiology, cho thấy JH, PTTH và ecdysone thay đổi theo một trình tự rõ ràng trong tuổi 5, giải thích tại sao can thiệp hormone sai thời điểm có thể thay đổi thời gian trưởng thành. (ScienceDirect)