TẰM ĂN KÉM, BỎ ĂN, NGỰC SƯNG, DA SẬM MÀU, ĐÍT TEO, THÂN VÀNG LÀ BỆNH GÌ?

TẰM NGỰC SƯNG, ĐÍT TEO, DA SẬM MÀU THƯỜNG LIÊN QUAN BỆNH GÌ?

Khi đàn tằm xuất hiện theo diễn tiến từ ăn kém dần, lượng dâu tiêu thụ giảm, sau đó bỏ ăn, phần ngực sưng lên, bụng sau hoặc đít co nhỏ, da chuyển xám, vàng, nâu sậm hoặc đen rồi chết thì nhóm bệnh cần được nghĩ đến đầu tiên là Flacherie do vi khuẩn, nhiễm khuẩn huyết hoặc hoại huyết.

Tuy nhiên, một số bệnh khác như Grasserie do BmNPV, Flacherie do virus, ngộ độc Bacillus thuringiensis (Bt), ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật hoặc bệnh nấm cũng có thể gây bỏ ăn, yếu dần và thay đổi màu sắc cơ thể. Vì vậy không nên chỉ nhìn một dấu hiệu như “ngực sưng” hoặc “có dịch đục” rồi kết luận ngay.

 

 

1. FLACHERIE – BỆNH MỀM TẰM, BỆNH ĐƯỜNG RUỘT

TÊN TIẾNG ANH: Flacherie.
TÊN TIẾNG VIỆT THƯỜNG DÙNG: Bệnh mềm tằm, bệnh đường ruột, hội chứng Flacherie.

Flacherie là một hội chứng bệnh khá phức tạp trên tằm, có thể liên quan đến vi khuẩn, virus, rối loạn hệ vi sinh đường ruột hoặc các yếu tố bất lợi như nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, nền nuôi bẩn, mật độ quá dày, lá dâu kém chất lượng hoặc tằm bị suy yếu.

Ở giai đoạn đầu, tằm thường ăn giảm dần, không còn bắt dâu mạnh như bình thường. Sau đó tằm nằm nhiều, di chuyển chậm, cơ thể mất độ căng khỏe. Phần bụng sau có thể co nhỏ dần, trong khi phần ngực vẫn phình hoặc sưng, tạo ra hình ảnh mà người nuôi thường mô tả là “ngực to, đít teo”.

Một số con có thể nôn dịch, đi phân mềm, phân ướt, phân dây hoặc phân có mùi. Khi bệnh tiến triển nặng, cơ thể tằm mềm, da sậm màu và xác dễ phân hủy.

 

2. BACTERIAL FLACHERIE – FLACHERIE DO VI KHUẨN

TÊN TIẾNG ANH: Bacterial Flacherie.
TÊN TIẾNG VIỆT: Flacherie do vi khuẩn, bệnh đường ruột do vi khuẩn.

Đây là nhóm bệnh rất đáng chú ý khi tằm có biểu hiện ăn kém dần, bỏ ăn, ngực sưng, bụng sau teo, da sậm màu rồi chết mềm. Một số vi khuẩn có thể tham gia vào quá trình bệnh gồm các loài thuộc nhóm Bacillus, Streptococcus, Staphylococcus, Serratia, Pseudomonas và nhiều vi khuẩn cơ hội khác.

Tằm bệnh thường không bỏ ăn ngay lập tức mà giảm ăn dần, sau đó yếu đi rõ rệt. Phần ngực có thể phình lớn, trong khi các đốt bụng sau co nhỏ. Da từ màu bình thường chuyển sang xám, nâu, sậm hoặc đen. Một số trường hợp lại có sắc vàng hoặc vàng xám trước khi chết.

Khi bệnh nặng, tằm có thể nôn dịch, tiêu chảy, phân ướt, xác chết mềm, dễ thối và có mùi. Đặc biệt, Flacherie do vi khuẩn hoặc nhiễm khuẩn huyết nặng cũng có thể làm xuất hiện dịch cơ thể đục. Vì vậy, dịch đục không phải dấu hiệu riêng để kết luận tằm bị Grasserie do BmNPV.

 

3. SEPTICEMIA – BỆNH NHIỄM KHUẨN HUYẾT, HOẠI HUYẾT

TÊN TIẾNG ANH: Septicemia.
TÊN TIẾNG VIỆT: Nhiễm khuẩn huyết, hoại huyết. Trong cách gọi thực tế của nhiều hộ nuôi, nhóm này thường được gọi là bệnh mủ.

Septicemia xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập mạnh vào huyết dịch và các mô của tằm. Đây thường là tình trạng nặng hơn so với nhiễm khuẩn chỉ khu trú ở đường ruột.

Tằm thường giảm ăn nhanh rồi bỏ ăn hoàn toàn. Ngực hoặc một vùng cơ thể có thể sưng bất thường, bụng sau tóp lại, da chuyển từ vàng xám sang nâu sậm hoặc đen. Khi bệnh tiến triển, tằm mất sức bám, nằm bất động rồi chết mềm. Xác có thể phân hủy nhanh, có mùi hôi và dịch cơ thể có thể trắng đục, vàng đục, xám đục hoặc nâu đục tùy tác nhân và giai đoạn bệnh.

Một số vi khuẩn có thể liên quan đến nhiễm khuẩn huyết gồm Bacillus spp., Serratia spp., Pseudomonas spp., Streptococcus spp. và Staphylococcus spp.

 

4. BLACK CHEST SEPTICEMIA – BỆNH NHIỄM KHUẨN HUYẾT NGỰC ĐEN

TÊN TIẾNG ANH: Black Chest Septicemia.
TÊN TIẾNG VIỆT: Bệnh nhiễm khuẩn huyết ngực đen, hoại huyết ngực đen.

Đây là một thể bệnh cần đặc biệt chú ý khi dấu hiệu nổi bật là ngực sưng, vùng ngực chuyển sậm màu hoặc đen, sau đó màu đen lan dần ra toàn thân.

Một tác nhân đã được mô tả trong bệnh này là Bacillus bombysepticus. Tằm mắc bệnh có thể bắt đầu bằng giảm ăn, sau đó ngừng ăn hoàn toàn. Phần trước cơ thể hoặc ngực phình lên, vùng ngực hoặc các đốt bụng phía trước xuất hiện màu sậm. Bụng sau ngày càng co nhỏ, tằm yếu nhanh và chết.

Nếu đàn tằm xuất hiện đúng kiểu ngực sưng to, ngực chuyển đen, đít teo, bỏ ăn và da toàn thân sậm dần, thì Black Chest Septicemia là một trong những bệnh cần được ưu tiên xem xét.

 

5. GRASSERIE – BỆNH TẰM KHÚC, TẰM ĐỐT DO BmNPV

TÊN TIẾNG ANH: Grasserie.
TÊN TIẾNG VIỆT: Bệnh tằm khúc, bệnh tằm đốt, bệnh virus đa diện.
TÁC NHÂN: Bombyx mori nucleopolyhedrovirus – BmNPV.

Trong hệ thống nội dung của Tây Nguyên Silk, cần phân biệt rõ Grasserie/BmNPV là bệnh tằm khúc, tằm đốt do virus, không nên nhầm với bệnh mủ hoặc hoại huyết do vi khuẩn.

Tằm bị Grasserie cũng có thể ăn giảm và bỏ ăn, nhưng kiểu sưng thường khác. Cơ thể thường phồng theo từng đốt, khoảng nối giữa các đốt nổi rõ, da căng bóng và tằm có cảm giác mọng nước. Màu cơ thể có thể chuyển vàng nhạt, vàng đục hoặc trắng đục. Khi bệnh nặng, da rất dễ vỡ và có thể chảy dịch trắng đục.

Điểm cần lưu ý là Flacherie do vi khuẩn cũng có thể có dịch đục, vì vậy không thể dùng riêng dấu hiệu này để phân biệt. Cần nhìn thêm kiểu sưng. Nếu tằm sưng rõ theo từng đốt, toàn thân căng bóng và da dễ vỡ, khả năng Grasserie cao hơn. Ngược lại, nếu ngực sưng nhưng bụng sau tóp, da sậm màu, xác mềm và dễ thối, cần nghĩ nhiều hơn đến Flacherie hoặc Septicemia.

Kháng sinh như Streptomycin, Oxytetracycline hoặc Enrofloxacin không điều trị được BmNPV, vì đây là bệnh do virus.

 

6. INFECTIOUS FLACHERIE – BỆNH FLACHERIE DO VIRUS

TÊN TIẾNG ANH: Infectious Flacherie.
TÊN TIẾNG VIỆT: Flacherie truyền nhiễm, Flacherie do virus.

Một trong những virus có thể liên quan là Bombyx mori infectious flacherie virus – BmIFV. Ngoài ra còn có một số virus đường ruột khác.

Tằm bệnh thường ăn yếu, chậm lớn, nôn dịch, phân lỏng hoặc tiêu chảy, bụng tóp và suy yếu dần. Một số trường hợp có thể đồng thời nhiễm thêm vi khuẩn thứ phát, khiến biểu hiện trở nên phức tạp hơn.

Nếu nguyên nhân chính là virus thì kháng sinh không tiêu diệt được tác nhân gây bệnh. Kháng sinh chỉ có thể tác động lên phần nhiễm khuẩn thứ phát nếu thực sự có vi khuẩn đi kèm.

 

7. BACILLUS THURINGIENSIS TOXICOSIS – NGỘ ĐỘC Bt

TÊN TIẾNG ANH: Bacillus thuringiensis toxicosis hoặc Bt poisoning.
TÊN TIẾNG VIỆT: Ngộ độc Bacillus thuringiensis, ngộ độc Bt.

Đây là nguyên nhân rất cần chú ý trong vùng trồng dâu nếu vườn dâu hoặc cây trồng xung quanh có sử dụng thuốc trừ sâu sinh học chứa Bacillus thuringiensis. Tằm thuộc bộ Cánh vảy nên rất nhạy cảm với nhiều độc tố Bt.

Tằm nhiễm Bt có thể đang ăn bình thường nhưng sau đó giảm ăn rất nhanh, ngừng ăn, yếu, liệt hoặc chết nhanh. Đường ruột bị tổn thương, một số con có thể nôn dịch. Sau chết, xác có thể sậm màu hoặc đen, đặc biệt nếu có thêm nhiễm khuẩn thứ phát.

Kháng sinh không phải thuốc giải độc Bt. Khi nghi ngộ độc Bt, điều quan trọng nhất là ngừng ngay nguồn dâu nghi nhiễm, loại dâu thừa, dọn sạch nền và chuyển sang nguồn dâu an toàn.

 

8. PESTICIDE POISONING – NGỘ ĐỘC THUỐC BẢO VỆ THỰC VẬT

TÊN TIẾNG ANH: Pesticide Poisoning.
TÊN TIẾNG VIỆT: Ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật.

Nếu đàn tằm đang khỏe nhưng sau một bữa dâu mới lại xuất hiện đồng loạt tình trạng bỏ ăn, nôn dịch, bò bất thường, co giật, liệt hoặc chết nhanh, cần nghĩ nhiều đến ngộ độc thuốc BVTV.

Điểm quan trọng để phân biệt là ngộ độc thường có liên quan rất rõ với một lô dâu hoặc một bữa dâu cụ thể, trong khi bệnh truyền nhiễm thường xuất hiện rải rác ở một số con trước rồi mới tăng dần.

Kháng sinh không có tác dụng giải độc thuốc BVTV. Cần ngừng ngay nguồn dâu nghi ngờ và thay bằng lá dâu an toàn.

 

9. MUSCARDINE – BỆNH NẤM VÔI

TÊN TIẾNG ANH: Muscardine.
TÊN TIẾNG VIỆT: Bệnh nấm vôi.

Một tác nhân thường gặp là Beauveria bassiana. Tằm nhiễm nấm cũng có thể ăn yếu, bỏ ăn, chậm chạp rồi chết, nhưng dấu hiệu phân biệt rõ hơn thường xuất hiện sau khi chết.

Xác ban đầu có thể mềm nhưng sau đó cứng dần. Tiếp theo, lớp nấm trắng, xanh, hồng hoặc màu khác xuất hiện trên bề mặt. Nếu xác chết mềm, sậm màu và thối nhanh thì thường phù hợp với Flacherie hoặc Septicemia hơn; nếu xác cứng và mọc nấm thì cần nghĩ đến Muscardine.

 

BẢNG PHÂN BIỆT NHANH MỘT SỐ NGUYÊN NHÂN

BỆNH	TÊN TIẾNG ANH	DẤU HIỆU NỔI BẬT
BỆNH MỀM TẰM, BỆNH ĐƯỜNG RUỘT	Flacherie	Ăn giảm, yếu, nôn, tiêu chảy, bụng tóp
FLACHERIE DO VI KHUẨN	Bacterial Flacherie	Ngực sưng, bụng tóp, da sậm, chết mềm
NHIỄM KHUẨN HUYẾT, HOẠI HUYẾT	Septicemia	Bỏ ăn, da sẫm hoặc đen, xác mềm, dễ thối
HOẠI HUYẾT NGỰC ĐEN	Black Chest Septicemia	Ngực sưng, ngực đen, màu sẫm lan toàn thân
TẰM KHÚC, TẰM ĐỐT	Grasserie – BmNPV	Sưng theo đốt, da căng bóng, vàng hoặc trắng đục
FLACHERIE DO VIRUS	Infectious Flacherie	Ăn kém, nôn, tiêu chảy, chậm lớn
NGỘ ĐỘC Bt	Bt toxicosis	Bỏ ăn nhanh, yếu, liệt, chết nhanh
NGỘ ĐỘC THUỐC BVTV	Pesticide poisoning	Thường xảy ra đồng loạt sau một lô dâu
NẤM VÔI	Muscardine	Xác chết dần cứng và xuất hiện nấm

 

KHI TẰM ĂN KÉM, NGỰC SƯNG, ĐÍT TEO VÀ DA SẬM THÌ NÊN XỬ LÝ THẾ NÀO?

Khi phát hiện những con có dấu hiệu ăn yếu, bỏ ăn, ngực phình, bụng sau tóp, da sậm hoặc nằm bất động, cần nhặt riêng và loại khỏi đàn càng sớm càng tốt. Không bóp hoặc làm vỡ xác tằm bệnh ngay trên nền nuôi vì dịch cơ thể có thể làm tăng nguy cơ phát tán mầm bệnh.

Tiếp theo cần dọn dâu thừa, phân và xác chết, đồng thời kiểm tra lại mật độ nuôi. Nếu tằm quá dày, cần san thưa để tăng thông thoáng và giảm tích tụ nhiệt, ẩm.

Nguồn lá dâu cũng phải được kiểm tra kỹ. Không nên tiếp tục sử dụng lá còn ướt mưa, lá bị nóng hấp, để quá lâu, lên men, nhiễm đất hoặc nghi dính thuốc BVTV và Bt.

Ở tằm tuổi 4–5, môi trường nóng, ẩm, bí và mật độ cao là điều kiện rất thuận lợi để các bệnh đường ruột và nhiễm khuẩn phát triển. Vì vậy cần giữ nền khô, tăng thông gió, hạn chế độ ẩm quá cao kéo dài và dọn phân đúng thời điểm.

 

KHI NÀO CÓ THỂ CÂN NHẮC SỬ DỤNG KHÁNG SINH?

Kháng sinh chỉ nên cân nhắc khi nghi Bacterial Flacherie, Septicemia, Black Chest Septicemia hoặc một số nhiễm khuẩn đường ruột do vi khuẩn.

Kháng sinh không điều trị được nguyên nhân chính của Grasserie do BmNPV, Flacherie do virus, bệnh nấm vôi, ngộ độc Bt hoặc ngộ độc thuốc BVTV.

Trong quy trình Tây Nguyên Silk, Enrofloxacin được sử dụng theo hướng điều trị nhiễm khuẩn cấp với liều tham khảo 1 g/1–1,5 lít nước, phun lượng vừa đủ lên lá dâu, cho ăn khoảng 2 lần/ngày và tối đa 2 ngày. Không nên phối nhiều loại kháng sinh cùng lúc với suy nghĩ dùng càng nhiều càng mạnh.

Đối với phòng bệnh vi khuẩn ở tuổi 4–5, Tây Nguyên Silk có thể lựa chọn Streptomycin 1 g/1–1,5 lít nước hoặc Oxytetracycline 1 g/0,5–1 lít nước, không phối hai loại cùng lúc. Sau đợt kháng sinh có thể bổ sung Anti Stress, vitamin hoặc men vi sinh tiêu hóa để hỗ trợ đường ruột và sức khỏe đàn tằm.

Tuy nhiên, nếu tằm đã đen toàn thân, nằm bất động, cơ thể mềm, phân hủy hoặc tổn thương quá nặng thì khả năng cứu những con này thường thấp. Khi đó mục tiêu chính là bảo vệ phần đàn còn khỏe và cắt nguồn lây càng sớm càng tốt.

 

VÌ SAO DÙNG KHÁNG SINH NHƯNG TẰM VẪN TIẾP TỤC CHẾT?

Có nhiều trường hợp người nuôi đã dùng kháng sinh nhưng bệnh vẫn tiếp tục lan. Nguyên nhân có thể do chẩn đoán sai bệnh, chẳng hạn tằm thực tế bị BmNPV, virus Flacherie, ngộ độc Bt hoặc thuốc BVTV. Trong những trường hợp này, kháng sinh không tác động được vào nguyên nhân chính.

Một khả năng khác là điều trị quá muộn, khi vi khuẩn đã xâm nhập sâu vào huyết dịch và các mô, làm tổn thương cơ thể không còn khả năng hồi phục. Ngoài ra, nếu phân, xác chết, dâu thừa hoặc nền ẩm vẫn còn trong nhà tằm thì mầm bệnh tiếp tục tồn tại và lây sang những con khỏe.

Cũng có những trường hợp bệnh phối hợp giữa virus và vi khuẩn hoặc tổn thương đường ruột kèm nhiễm khuẩn thứ phát. Vì vậy một loại thuốc không thể xử lý tất cả các tình trạng bệnh.

 

CÁCH PHÒNG BỆNH HIỆU QUẢ

Phòng bệnh vẫn là biện pháp quan trọng nhất. Nhà tằm và dụng cụ cần được vệ sinh, sát trùng kỹ giữa các lứa. Tằm bệnh phải được phát hiện và loại sớm, không để xác chết tồn tại trên nền. Phân và dâu thừa cần được dọn đúng thời điểm, nhất là trong mùa mưa hoặc khi độ ẩm cao.

Lá dâu cho tằm ăn phải sạch, ráo, không nóng hấp, không để quá lâu và đặc biệt không được nhiễm thuốc BVTV hoặc Bt. Ở tuổi lớn cần giảm mật độ hợp lý, tăng thông gió và hạn chế tình trạng nóng ẩm kéo dài.

Kháng sinh chỉ là một phần trong quản lý bệnh do vi khuẩn. Nếu môi trường nuôi không được cải thiện thì việc dùng thuốc đơn thuần khó mang lại hiệu quả ổn định.

 

TỔNG KẾT BÀI VIẾT

Khi tằm có biểu hiện ăn kém dần, bỏ ăn, ngực sưng, đít teo, da toàn thân sậm màu hoặc vàng rồi chết, nhóm nguyên nhân cần ưu tiên kiểm tra là Bacterial Flacherie – Flacherie do vi khuẩn, Septicemia – nhiễm khuẩn huyết/hoại huyết và đặc biệt Black Chest Septicemia – nhiễm khuẩn huyết ngực đen nếu vùng ngực sưng và chuyển đen trước.

Nếu tằm sưng rõ theo từng đốt, thân căng bóng, da vàng hoặc trắng đục và dễ vỡ thì cần nghĩ nhiều hơn đến Grasserie – bệnh tằm khúc, tằm đốt do BmNPV.

Nếu cả đàn đột ngột bỏ ăn và chết nhanh sau một lô dâu mới thì cần kiểm tra Bt toxicosis – ngộ độc Bacillus thuringiensis hoặc Pesticide Poisoning – ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật trước khi tiếp tục dùng kháng sinh.

Quan trọng nhất là không chẩn đoán chỉ dựa trên một dấu hiệu đơn lẻ. Cần xem đồng thời diễn tiến bệnh, kiểu sưng, màu da, bụng sau, phân, mùi xác, dịch cơ thể và tốc độ lan bệnh trong đàn để lựa chọn hướng xử lý phù hợp.

 

 

TÂY NGUYÊN SILK – ĐỒNG HÀNH CÙNG NGƯỜI TRỒNG DÂU NUÔI TẰM

Website: taynguyensilk.vn
Email: taynguyensilk.vn@gmail.com

Hotline: 0971048948