NGUYÊN NHÂN GÌ TẠO RA KÉN VUÔNG TRONG NUÔI TẰM?

NGUYÊN NHÂN GÌ TẠO RA KÉN VUÔNG TRONG NUÔI TẰM?

Kén vuông là một trong những lỗi hình dạng thường gặp ở giai đoạn tằm lên né làm kén. Nhiều người dễ cho rằng kén vuông là do giống tằm không tốt, nhưng thực tế phần lớn nguyên nhân lại liên quan đến không gian làm kén, kích thước lỗ né, mật độ lên né, thời điểm đưa tằm lên né và điều kiện môi trường trong khu vực làm kén. Khi tằm không có đủ khoảng trống để xoay thân và nhả tơ theo tư thế tự nhiên, kén rất dễ bị ép góc, méo, vuông hoặc không đều.

 

1. Kén vuông là gì?

Kén vuông là hiện tượng kén tằm không tạo được hình bầu dục, tròn đều hoặc cân đối như bình thường, mà bị ép cạnh, méo góc, vuông đầu, vuông thân hoặc có hình dạng không tự nhiên. Đây là lỗi hình dạng làm giảm giá trị thương phẩm của kén, đặc biệt khi thị trường yêu cầu kén đẹp, đều, chắc và có chất lượng tơ ổn định.

Trong nuôi tằm, hình dạng kén không chỉ phụ thuộc vào giống tằm mà còn phụ thuộc rất lớn vào điều kiện làm kén. Một con tằm có tuyến tơ tốt, sức khỏe tốt nhưng nếu lên né trong không gian quá chật, né không phù hợp hoặc môi trường không ổn định thì vẫn có thể tạo ra kén xấu.

Vì vậy, khi thấy kén vuông, không nên vội kết luận giống tằm lỗi. Cần kiểm tra lại toàn bộ khâu lên né, từ loại né, kích thước lỗ né, mật độ tằm, thời điểm lên né đến độ thông thoáng và độ sạch của khu vực làm kén.

 

2. Nguyên nhân lớn nhất: kích thước lỗ né không phù hợp

Nguyên nhân phổ biến nhất tạo ra kén vuông là kích thước lỗ né quá nhỏ so với kích thước cơ thể tằm và kích thước kén mục tiêu. Khi tằm chín, cơ thể đã đạt kích thước lớn nhất. Để làm kén, tằm cần có không gian đủ rộng để bám, xoay thân, nhả tơ, tạo khung và hoàn thiện lớp vỏ kén.

Nếu lỗ né quá hẹp, tằm bị giới hạn không gian xoay trở. Thay vì quay tơ theo hình dạng tự nhiên, tằm bị ép theo hình dạng của ô né. Khi đó, kén dễ bị vuông, méo, bẹp hoặc không đều.

Với các giống tằm có kích thước lớn, nếu vẫn dùng loại né cũ có lỗ nhỏ, nguy cơ kén vuông sẽ tăng lên. Đây là lý do người nuôi cần chọn né theo giống tằm chứ không nên dùng một kích thước né cố định cho mọi loại giống.

 

3. Giống tằm lớn cần không gian làm kén lớn hơn

Hiện nay, nhiều giống tằm được lai tạo theo hướng năng suất cao hơn, cơ thể lớn hơn, kén to hơn và tỷ lệ vỏ kén tốt hơn. Những giống tằm lớn như nhóm tằm đầu 9, dòng lai 932x7532 hoặc một số dòng lưỡng hệ, tứ nguyên thường cần không gian làm kén rộng hơn so với các giống nhỏ.

Nếu giống tằm lớn nhưng lỗ né lại nhỏ, tằm sẽ không đủ khoảng trống để xoay thân khi nhả tơ. Tằm có thể vẫn tạo được kén, nhưng kén dễ bị biến dạng do bị ép trong không gian hẹp.

Vì vậy, khi thay đổi giống tằm, người nuôi cũng cần đánh giá lại dụng cụ lên né. Một giống tằm mới, lớn hơn, năng suất hơn có thể không còn phù hợp với loại né cũ vốn được thiết kế cho giống nhỏ hơn trước đây.

 

4. Lỗ né 2,3 cm có thể chật với một số giống tằm lớn

Trong thực tế, một số loại né có lỗ khoảng 2,3 cm có thể phù hợp với các giống tằm nhỏ hoặc trung bình. Tuy nhiên, với giống tằm lớn, kích thước này có thể làm không gian xoay trở bị hạn chế.

Khi tằm không đủ không gian, kén có thể bị:

• Vuông cạnh

• Méo thân

• Bẹp đầu

• Không đều hai đầu

• Vỏ kén phân bố không đều

• Tăng tỷ lệ kén lỗi

Với giống tằm lớn, lỗ né khoảng 2,5 cm thường tạo không gian rộng hơn để tằm quay kén tự nhiên hơn. Tuy nhiên, kích thước lỗ né không nên chọn theo cảm tính mà cần dựa vào giống tằm, kích thước tằm chín, kích thước kén mục tiêu, loại né và mật độ lên né.

 

5. Mật độ lên né quá dày cũng gây kén vuông

Ngay cả khi lỗ né có kích thước phù hợp, nếu đưa tằm lên né quá dày thì kén vẫn có thể bị méo, vuông hoặc không đều. Khi mật độ tằm quá cao, tằm chen nhau, bò nhiều, tranh vị trí, nhả tơ chồng chéo hoặc làm kén sát nhau.

Mật độ lên né quá dày có thể gây:

• Kén đôi

• Kén dính

• Kén méo

• Kén vuông

• Kén mỏng

• Kén không đều

• Tằm rơi né

Giai đoạn lên né cần tạo điều kiện để mỗi con tằm có một không gian riêng tương đối ổn định. Nếu người nuôi cố đưa quá nhiều tằm lên một diện tích né nhỏ, kén xấu là điều rất dễ xảy ra.

 

6. Tằm lên né chưa đúng độ chín

Thời điểm đưa tằm lên né cũng ảnh hưởng đến hình dạng kén. Nếu đưa tằm lên né quá sớm, tằm chưa chín hoàn toàn, tuyến tơ chưa ổn định, tằm sẽ bò nhiều, tìm chỗ lâu, không bám né tốt và có thể nhả tơ không đều. Kết quả là kén dễ méo, mỏng hoặc không đúng hình dạng.

Nếu đưa tằm lên né quá muộn, tằm đã quá chín, mất sức, có thể nhả tơ dưới nong trước đó hoặc không còn đủ năng lượng để làm kén đẹp. Tằm yếu khi lên né thường làm kén không chắc, kén méo hoặc kén mỏng.

Vì vậy, muốn hạn chế kén vuông, người nuôi cần đưa tằm lên né đúng thời điểm. Tằm chín phù hợp thường giảm ăn rõ, thân trong hơn, tuyến tơ rõ, bụng sạch dần và có xu hướng bò tìm nơi làm kén.

 

7. Tằm chín không đều nhưng đưa lên né cùng lúc

Một đàn tằm không đồng đều sẽ làm giai đoạn lên né phức tạp hơn. Nếu trong đàn có con đã chín, con chưa chín, con yếu, con còn ăn nhưng người nuôi vẫn đưa cả đàn lên né cùng lúc, quá trình làm kén sẽ không đồng đều.

Nhóm tằm chín thật có thể làm kén trước. Nhóm chưa đủ chín sẽ bò nhiều, chen vị trí, làm rối khu vực né hoặc tạo kén muộn, kén xấu. Sự chen lấn này cũng có thể góp phần làm tăng kén méo, kén vuông và kén đôi.

Nếu tằm chín không đều, nên phân nhóm để lên né theo từng đợt. Đây là cách làm giúp giảm áp lực trên né và giúp kén đồng đều hơn.

 

8. Né bẩn, còn tơ gốc hoặc ẩm mốc

Né bẩn cũng là một nguyên nhân làm tằm làm kén kém. Nếu né còn nhiều tơ gốc, bụi bẩn, xác nhộng, kén hỏng, mùi hôi, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất sát trùng, tằm có thể không bám tốt, bò nhiều hoặc không chọn được vị trí phù hợp.

Khi tằm bò nhiều và nhả tơ không ổn định, kén dễ bị sai hình dạng. Né bẩn còn làm tăng nguy cơ kén xấu, kén mốc, kén nhiễm bẩn và giảm chất lượng lứa sau.

Sau mỗi lứa, cần vệ sinh né kỹ. Nếu dùng né nhựa W, người nuôi có thể vệ sinh bằng nước vôi trong để làm mềm tơ gốc, sau đó chà rửa, phơi khô và bảo quản nơi sạch. Né chỉ nên đưa vào sử dụng khi đã khô, sạch và không còn mùi lạ.

 

9. Môi trường khu vực lên né không phù hợp

Môi trường khu vực làm kén ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi nhả tơ của tằm. Nếu khu vực lên né quá nóng, quá ẩm, quá khô, bí khí hoặc có gió lùa mạnh, tằm sẽ bị stress và làm kén không ổn định.

Môi trường không phù hợp có thể gây:

• Tằm bò nhiều

• Tằm không bám né

• Nhả tơ yếu

• Kén mỏng

• Kén méo

• Kén vuông

• Tằm rơi né

• Tỷ lệ kén lỗi tăng

Khu vực lên né cần khô, sạch, thoáng, yên tĩnh, không ánh nắng trực tiếp, không gió lùa mạnh và không có mùi hóa chất. Độ thông thoáng rất quan trọng, nhưng không nên để luồng gió thổi trực tiếp vào né.

 

10. Độ ẩm quá cao làm kén dễ xấu

Độ ẩm cao trong khu vực lên né làm tằm khó kéo tơ ổn định, né dễ ẩm, kén lâu khô và nguy cơ nấm tăng. Khi tằm làm kén trong môi trường ẩm bí, sợi tơ có thể không phân bố tốt, kén dễ mềm, mỏng, méo hoặc không chắc.

Độ ẩm cao thường xuất hiện trong mùa mưa, nhà tằm bí, phân chưa dọn kỹ, khu vực lên né thiếu thông gió hoặc né còn ẩm sau vệ sinh. Vì vậy, trước khi lên né cần kiểm tra lại môi trường, đảm bảo khu vực làm kén đủ khô và thoáng.

 

11. Nhiệt độ quá cao làm tằm stress khi kéo tơ

Khi khu vực lên né quá nóng, tằm bị stress nhiệt, bò nhiều, khó ổn định vị trí và có thể nhả tơ không đều. Nhiệt độ cao kết hợp với mật độ lên né dày sẽ làm khu vực né nóng cục bộ, khiến kén dễ bị mỏng, méo hoặc không đều.

Trong mùa nóng, cần đặt né ở khu vực thoáng mát, tránh nắng trực tiếp, tăng thông gió nhẹ và không để tằm lên né quá dày. Không nên xử lý bằng cách phun nước trực tiếp lên né hoặc lên tằm, vì điều này có thể làm tăng ẩm và gây rủi ro nấm.

 

12. Chất lượng tằm trước khi lên né cũng ảnh hưởng đến hình dạng kén

Một con tằm khỏe, tuyến tơ phát triển tốt, đường ruột ổn định và chín đúng sinh lý sẽ có khả năng làm kén tốt hơn. Ngược lại, tằm yếu, bị stress, tuyến tơ kém, ăn thiếu lá cuối tuổi 5 hoặc bị ảnh hưởng bởi bệnh đường ruột thì dù né phù hợp vẫn có thể làm kén xấu.

Tằm yếu khi lên né thường có biểu hiện bò chậm, bám kém, nhả tơ yếu, làm kén mỏng hoặc không hoàn thiện. Vì vậy, muốn giảm kén vuông, không chỉ sửa né mà còn phải chăm tốt cả giai đoạn tuổi 4–5.

 

13. Kén vuông có phải do giống tằm không?

Giống tằm có ảnh hưởng đến kích thước cơ thể, kích thước kén và khả năng tạo tơ. Tuy nhiên, kén vuông thường không nên quy ngay là lỗi giống. Trong nhiều trường hợp, giống tằm chỉ bộc lộ tiềm năng lớn hơn, nhưng dụng cụ lên né lại chưa theo kịp.

Nếu giống tằm lớn nhưng vẫn dùng né nhỏ, mật độ dày, nhà ẩm, lên né sai thời điểm thì kén vuông là điều dễ hiểu. Vì vậy, cần đánh giá khách quan: giống, né, mật độ, môi trường và kỹ thuật lên né phải đồng bộ với nhau.

 

14. Cách khắc phục kén vuông

Để giảm kén vuông, người nuôi cần điều chỉnh đồng bộ nhiều yếu tố.

Trước hết, cần chọn né có kích thước lỗ phù hợp với giống tằm đang nuôi. Với giống tằm lớn, nên cân nhắc lỗ né rộng hơn để tằm có đủ không gian xoay trở. Nếu dùng tằm đầu 9 hoặc các dòng tằm có kích thước lớn, lỗ né khoảng 2,5 cm thường phù hợp hơn so với lỗ quá nhỏ.

Thứ hai, cần kiểm soát mật độ lên né. Không đưa tằm lên quá dày, không để tằm chen nhau, không ép cả đàn lên né cùng lúc nếu tằm chín không đều.

Thứ ba, cần đưa tằm lên né đúng thời điểm. Tằm chưa chín thì không nên ép lên né; tằm quá chín thì không nên để quá lâu dưới nong.

Thứ tư, cần vệ sinh né sạch, phơi khô, không để né ẩm mốc, còn tơ gốc hoặc mùi hóa chất.

Thứ năm, cần giữ khu vực lên né khô, thoáng, yên tĩnh, không quá nóng, không quá ẩm và không gió lùa mạnh.

 

15. Không nên chỉ thay né mà bỏ qua quy trình nuôi

Thay né phù hợp là việc rất quan trọng, nhưng không phải là giải pháp duy nhất. Nếu tằm đã yếu từ tuổi 5, đường ruột kém, ăn lá không đủ chất, bị stress nhiệt, thiếu thông gió hoặc bị bệnh âm thầm, thì dù dùng né tốt, kén vẫn có thể xấu.

Vì vậy, muốn kén đẹp cần quản lý cả chuỗi:

• Giống tằm phù hợp

• Lá dâu sạch, đúng tuổi lá

• Nhà tằm thông thoáng

• Dọn phân đúng thời điểm

• Tằm tuổi 5 khỏe

• Tằm chín đều

• Né đúng kích thước

• Mật độ lên né hợp lý

• Khu vực lên né sạch, khô, thoáng

Kén đẹp là kết quả của cả quá trình nuôi, không phải chỉ quyết định trong vài giờ lên né.

 

Lời kết

Kén vuông thường không phải do giống tằm bị lỗi, mà chủ yếu liên quan đến việc không gian làm kén không phù hợp với kích thước tằm và yêu cầu tạo kén. Nguyên nhân phổ biến nhất là lỗ né quá nhỏ, mật độ lên né quá dày, tằm chín không đều, né bẩn, môi trường khu vực lên né quá nóng, quá ẩm hoặc tằm bị stress trước khi làm kén.

Với các giống tằm lớn như tằm đầu 9, 932x7532 hoặc các dòng tằm cho kén lớn, người nuôi cần cân nhắc sử dụng lỗ né rộng hơn, chẳng hạn khoảng 2,5 cm, để tằm có đủ không gian xoay trở và nhả tơ tự nhiên. Tuy nhiên, kích thước né phải đi cùng mật độ lên né, môi trường làm kén và chất lượng đàn tằm trước khi lên né.

Muốn giảm kén vuông và nâng tỷ lệ kén đẹp, cần nâng cấp đồng bộ từ giống, lá dâu, nhà tằm, kỹ thuật tuổi 5, thời điểm lên né, chất lượng né và môi trường làm kén. Khi các yếu tố này được quản lý tốt, tằm sẽ làm kén đều hơn, đẹp hơn và giá trị thương phẩm của lứa kén cũng cao hơn.

 

THÔNG TIN LIÊN LẠC

Nếu bạn đang quan tâm tới các sản phẩm của Tây Nguyên Silk và ngành nghề dâu tằm tơ tại Việt Nam, cần tư vấn kiến thức, kỹ thuật, quy trình chăm sóc cây dâu, nuôi tằm và phát triển mô hình dâu tằm tơ, vui lòng liên hệ:

Tây Nguyên Silk – Thành công khởi đầu từ tri thức

Hotline/Zalo/Whatsapp/Viber/Wechat: (+84) 971.048.948
Email: taynguyensilk.vn@gmail.com
Facebook: www.facebook.com/TayNguyenSilk
YouTube: www.youtube.com/TayNguyenSilk
Website: https://taynguyensilk.vn/