CẤU TẠO DA TẰM DÂU

Da tằm dâu (Bombyx mori) không chỉ là lớp bao bọc bên ngoài cơ thể, mà còn là hệ bao cơ thể có vai trò bảo vệ, giữ nước, cảm nhận môi trường, hỗ trợ vận động và tham gia trực tiếp vào quá trình lột xác. Hiểu đúng cấu tạo da tằm giúp người nuôi giải thích được vì sao tằm nhỏ dễ mất nước, vì sao tằm ngủ cần yên tĩnh, vì sao lột xác dễ bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ – độ ẩm và vì sao cần tránh hóa chất, bụi, nấm mốc làm tổn thương bề mặt cơ thể tằm.

 

 

1. DA TẰM LÀ GÌ?

Da tằm, theo cách gọi khoa học, là hệ bao cơ thể hoặc integument. Đây là lớp bao bọc toàn bộ cơ thể tằm, nằm giữa môi trường bên ngoài và các cơ quan bên trong.

Khác với da của động vật có xương sống, da tằm vừa là lớp bảo vệ, vừa là bộ khung ngoài mềm dẻo của cơ thể. Vì tằm không có xương trong, hệ bao cơ thể giúp giữ hình dạng thân, bảo vệ mô bên trong, làm điểm bám cho cơ, hỗ trợ vận động và tạo bề mặt tiếp xúc với môi trường.

Ở giai đoạn ấu trùng, cơ thể tằm mềm, dài, lớn rất nhanh và phải lột xác nhiều lần. Vì vậy, da tằm không phải là lớp cố định vĩnh viễn. Sau mỗi tuổi, lớp cuticle cũ được thay bỏ, lớp cuticle mới được tạo ra để cơ thể tằm tiếp tục phát triển.

 

2. DA TẰM GỒM NHỮNG LỚP NÀO?

Cấu tạo da tằm có thể hiểu theo thứ tự từ ngoài vào trong gồm: cuticle, epidermis và màng đáy. Trong đó, cuticle là lớp ngoài không có tế bào sống, còn epidermis là lớp tế bào sống nằm bên dưới, có nhiệm vụ tạo ra cuticle mới.

Cuticle lại được chia thành nhiều phần nhỏ hơn. Từ ngoài vào trong gồm epicuticle, exocuticle và endocuticle. Exocuticle và endocuticle hợp lại thành procuticle. Đây là cấu trúc chính tạo nên độ bền, độ mềm dẻo và khả năng bảo vệ của da tằm.

Nếu nói ngắn gọn, có thể hiểu như sau: epicuticle là lớp ngoài chống mất nước; exocuticle là lớp cứng hơn; endocuticle là lớp dày, mềm dẻo hơn; epidermis là lớp tế bào sống tạo ra cuticle mới; màng đáy là lớp nâng đỡ bên dưới epidermis.

 

3. EPICUTICLE – LỚP NGOÀI CÙNG GIÚP HẠN CHẾ MẤT NƯỚC

Epicuticle là lớp ngoài cùng của da tằm. Lớp này rất mỏng nhưng rất quan trọng, vì nó giúp cơ thể tằm hạn chế mất nước và giảm tác động trực tiếp từ môi trường bên ngoài.

Epicuticle không phải là lớp chứa nhiều chitin như các lớp bên dưới. Nó thường giàu các chất dạng sáp, lipid và protein đặc biệt, tạo thành lớp hàng rào bề mặt. Nhờ lớp này, tằm hạn chế bị khô cơ thể khi môi trường bên ngoài có độ ẩm thấp.

Điều này giải thích vì sao tằm nhỏ cần độ ẩm cao hơn tằm lớn. Ở tằm tuổi nhỏ, cơ thể bé, lớp bao cơ thể còn mỏng, khả năng giữ nước yếu. Nếu không khí quá khô, gió lùa mạnh hoặc lá dâu nhanh héo, tằm nhỏ dễ mất nước, ăn kém, ngủ không đều và lột xác khó.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng: tằm cần độ ẩm không khí phù hợp, không phải giường tằm ướt. Nếu giường tằm quá ẩm, lá thừa và phân dễ phát sinh nấm, vi khuẩn, làm tăng rủi ro bệnh.

 

4. EXOCUTICLE – LỚP CỨNG HƠN CỦA CUTICLE

Exocuticle là phần ngoài của procuticle, nằm dưới epicuticle. Đây là lớp có xu hướng cứng hơn, giúp tăng độ bền cơ học cho hệ bao cơ thể.

Ở nhiều côn trùng trưởng thành, exocuticle có thể được xơ cứng mạnh, tạo nên lớp vỏ cứng. Tuy nhiên, ở ấu trùng tằm dâu, cơ thể cần mềm dẻo để ăn, lớn nhanh và lột xác nhiều lần, nên lớp exocuticle không quá cứng như ở các loài côn trùng có vỏ cứng.

Nhờ cấu trúc này, da tằm vừa có khả năng bảo vệ, vừa vẫn đủ mềm để cơ thể co duỗi, bò, ăn, ngủ, lột xác và chín lên né. Nếu da quá cứng, tằm sẽ khó tăng trưởng; nếu da quá yếu, cơ thể dễ tổn thương và mất nước.

 

5. ENDOCUTICLE – LỚP DÀY VÀ MỀM DẺO HƠN

Endocuticle là phần trong của procuticle, nằm dưới exocuticle. Đây là lớp thường dày hơn và mềm dẻo hơn. Endocuticle chứa mạng lưới chitin – protein, giúp da tằm có độ bền, độ đàn hồi và khả năng chịu lực nhất định.

Cần lưu ý rằng endocuticle không phải là lớp chứa nhiều chất dinh dưỡng để nuôi cơ thể. Chức năng chính của nó là cấu trúc và cơ học. Nó giúp cơ thể tằm giữ hình dạng, bảo vệ mô bên trong và hỗ trợ vận động.

Trong quá trình lột xác, một phần vật chất từ cuticle cũ có thể được cơ thể tái hấp thu trước khi tằm thoát khỏi lớp da cũ. Đây là quá trình sinh lý quan trọng giúp tiết kiệm vật chất và chuẩn bị cho việc hình thành lớp da mới.

 

6. EPIDERMIS – LỚP TẾ BÀO SỐNG TẠO CUTICLE MỚI

Epidermis là lớp tế bào sống nằm bên dưới cuticle. Đây là lớp rất quan trọng vì nó chịu trách nhiệm tiết ra các thành phần để tạo cuticle mới.

Khi tằm chuẩn bị lột xác, epidermis hoạt động mạnh. Lớp cuticle cũ tách dần khỏi epidermis, sau đó epidermis hình thành lớp cuticle mới bên dưới. Khi lớp mới đủ hoàn thiện, tằm sẽ thoát khỏi lớp da cũ và bước sang tuổi mới.

Điều này giải thích vì sao giai đoạn tằm ngủ rất nhạy cảm. Bên ngoài nhìn tằm như nằm yên, nhưng bên trong đang diễn ra quá trình chuẩn bị sinh học phức tạp: tách da cũ, tạo da mới, điều chỉnh nội tiết và chuẩn bị lột xác. Nếu người nuôi làm động mạnh, để môi trường quá khô, quá ẩm, quá lạnh hoặc quá nóng, quá trình lột xác có thể bị ảnh hưởng.

Người nuôi có thể tham khảo thêm bài Tằm lột xác khi nào trong giai đoạn ngủ? để hiểu rõ hơn thời điểm tằm thay da.

 

7. MÀNG ĐÁY – LỚP NÂNG ĐỠ BÊN DƯỚI EPIDERMIS

Bên dưới epidermis là màng đáy. Đây là lớp mỏng có vai trò nâng đỡ, phân cách epidermis với các mô bên trong cơ thể. Dù không dễ quan sát bằng mắt thường, màng đáy có ý nghĩa quan trọng trong cấu trúc mô học của da tằm.

Có thể hình dung da tằm như một hệ thống nhiều tầng: tầng ngoài cùng là hàng rào bảo vệ; tầng giữa là vật liệu chitin – protein tạo độ bền; tầng trong là tế bào sống tạo da mới; dưới cùng là lớp nâng đỡ. Chính sự phối hợp này giúp tằm vừa được bảo vệ, vừa có thể lớn nhanh và lột xác qua từng tuổi.

 

8. CHITIN TRONG DA TẰM CÓ VAI TRÒ GÌ?

Chitin là thành phần cấu trúc quan trọng trong cuticle của tằm. Đây là một polysaccharide tạo nên bộ khung vi mô cho lớp cuticle. Khi kết hợp với protein, chitin giúp da tằm có độ bền, độ dai và độ mềm dẻo phù hợp.

Ở tằm dâu, lớp chitin – protein không quá cứng như vỏ của bọ cánh cứng, vì tằm cần cơ thể mềm để lớn nhanh. Tuy nhiên, nó vẫn đủ để bảo vệ cơ thể khỏi va chạm nhẹ, mất nước, tổn thương cơ học và một phần tác động từ môi trường.

Chitin cũng liên quan trực tiếp đến quá trình lột xác. Vì cuticle chứa chitin không thể lớn lên liên tục cùng cơ thể, tằm phải thay lớp cuticle cũ bằng lớp mới lớn hơn. Đây là lý do tằm có các giai đoạn ngủ – lột xác giữa các tuổi.

 

9. DA TẰM VÀ QUÁ TRÌNH LỘT XÁC

Da tằm không thể giãn mãi theo tốc độ tăng trưởng của cơ thể. Khi tằm lớn đến một mức nhất định, lớp cuticle cũ trở thành giới hạn. Lúc đó, hệ nội tiết kích hoạt quá trình lột xác.

Quá trình này có thể hiểu qua ba bước chính. Trước hết, lớp cuticle cũ tách khỏi epidermis. Tiếp theo, epidermis tạo lớp cuticle mới bên dưới. Cuối cùng, tằm thoát khỏi lớp da cũ và bước sang tuổi mới. Sau khi lột xong, da mới còn mềm, cần thời gian ngắn để ổn định trước khi tằm ăn mạnh trở lại.

Trong thực tế nuôi tằm, khi tằm ngủ, người nuôi cần giữ môi trường ổn định, hạn chế làm động và không cho ăn quá sớm. Nếu cho ăn khi đàn tằm chưa dậy đều, hoặc làm động mạnh lúc tằm đang ngủ, đàn tằm có thể dậy không đều, yếu sau ngủ và lệch tuổi.

Nội dung này có thể liên kết với bài Chương 12. Hệ nội tiết và điều hòa lột xác – hóa nhộng ở tằm dâu.

 

10. DA TẰM CÓ CÁC LÔNG VÀ CƠ QUAN CẢM GIÁC KHÔNG?

Trên bề mặt cơ thể tằm có các lông cảm giác, gai nhỏ và các thụ thể cơ học. Những cấu trúc này giúp tằm cảm nhận va chạm, rung động, áp lực, bề mặt tiếp xúc và một số thay đổi trong môi trường.

Tằm không có tai như người, nhưng có thể cảm nhận rung động qua các cơ quan cảm giác trên da, chân thật, chân giả và thân. Vì vậy, tiếng động lớn, rung khay, rung né, đóng cửa mạnh, kéo lê dụng cụ hoặc rung nền có thể làm tằm stress, nhất là khi tằm đang ngủ, mới dậy, chín hoặc đang nhả tơ làm kén.

Người nuôi có thể tham khảo thêm bài Tằm có nghe được âm thanh không? để hiểu rõ hơn vai trò của cảm giác rung động ở tằm.

 

11. DA TẰM LIÊN QUAN GÌ ĐẾN HÔ HẤP?

Tằm hô hấp bằng hệ thống khí quản thông qua các lỗ thở nằm dọc hai bên cơ thể. Các lỗ thở này mở ra trên bề mặt hệ bao cơ thể, nối với hệ thống ống khí quản bên trong. Vì vậy, da tằm và hệ bao cơ thể có liên quan trực tiếp đến trao đổi khí.

Khi môi trường quá bụi, quá ẩm, bí khí, nhiều CO₂, nhiều mùi hóa chất hoặc bị phun xịt sai cách, hệ hô hấp của tằm có thể bị ảnh hưởng. Tằm không có phổi, nên không khí đi trực tiếp qua lỗ thở vào hệ khí quản. Điều này làm tằm rất nhạy với môi trường nhà tằm.

Do đó, trong quá trình nuôi, không nên rắc bột quá mạnh, phun hóa chất tùy tiện hoặc để môi trường có mùi nồng. Nếu cần xử lý môi trường, phải dùng đúng sản phẩm, đúng nồng độ, đúng thời điểm và tránh làm ảnh hưởng đến lá dâu cho tằm ăn.

Người đọc có thể tham khảo bài Chương 3. Hệ hô hấp khí quản và sinh lý trao đổi khí ở tằm dâu.

 

12. DA TẰM LIÊN QUAN GÌ ĐẾN BỆNH NẤM VÀ TỔN THƯƠNG CƠ THỂ?

Da tằm là hàng rào bảo vệ đầu tiên trước môi trường. Khi da khỏe, bề mặt cơ thể nguyên vẹn, tằm sẽ hạn chế được nhiều tác động từ bên ngoài. Nhưng khi da bị tổn thương, ẩm bẩn, dính nấm, dính hóa chất hoặc bị xây xát, nguy cơ bệnh và hao hụt có thể tăng.

Một số bệnh nấm ở tằm có liên quan đến bào tử nấm bám trên bề mặt cơ thể. Trong điều kiện ẩm, bí, giường tằm bẩn, mật độ dày và vệ sinh kém, nấm có điều kiện phát triển mạnh hơn. Vì vậy, giữ da tằm khô sạch gián tiếp thông qua môi trường khô thoáng là một phần quan trọng của phòng bệnh.

Điều này không có nghĩa là phun sát trùng trực tiếp lên tằm hoặc lên lá dâu tùy tiện. Ngược lại, cần quản lý môi trường đúng cách: nhà tằm sạch, lá dâu sạch, giường tằm không ẩm kéo dài, dụng cụ được xử lý giữa các lứa và hạn chế mầm bệnh tích tụ.

Nếu cần hỗ trợ vệ sinh môi trường trong lúc đang nuôi, người nuôi có thể tham khảo Nano Silver 500ppm – dung dịch sát trùng khi đang nuôi tằm. Khi sử dụng cần làm đúng hướng dẫn, không phun lên lá dâu cho tằm ăn và không lạm dụng làm giường tằm ẩm kéo dài.

 

13. DA TẰM THAY ĐỔI NHƯ THẾ NÀO KHI TẰM SẮP NGỦ VÀ TẰM CHÍN?

Da tằm thay đổi rõ theo trạng thái sinh lý. Khi tằm chuẩn bị ngủ, tằm giảm ăn, nằm yên, da có thể căng hơn, màu sắc thay đổi nhẹ và cơ thể chuẩn bị cho quá trình lột xác. Đây là lúc lớp cuticle cũ sắp được thay bằng lớp mới.

Khi tằm vừa dậy sau ngủ, da mới còn mềm hơn, màu thân sáng hơn và tằm cần thời gian ngắn để ổn định trước khi ăn mạnh. Vì vậy, người nuôi không nên cho ăn quá sớm khi đàn chưa dậy đều.

Ở cuối tuổi 5, khi tằm chín, da và thân tằm trở nên trong hơn, căng bóng hơn. Lúc này ruột dần rỗng, tuyến tơ đầy và tằm chuyển sang trạng thái chuẩn bị nhả tơ làm kén. Quan sát màu da, độ trong của thân và hành vi bò tìm chỗ cao là những dấu hiệu quan trọng để nhận biết tằm chín.

Người nuôi có thể tham khảo thêm bài Cách nhận biết tằm chín.

 

14. Ý NGHĨA THỰC TIỄN KHI HIỂU CẤU TẠO DA TẰM

Hiểu cấu tạo da tằm giúp người nuôi quản lý môi trường chính xác hơn. Tằm nhỏ cần độ ẩm cao hơn vì da mỏng, cơ thể dễ mất nước. Nhưng độ ẩm cao phải đi kèm thông thoáng, không được làm giường tằm ướt. Tằm lớn cần khô thoáng hơn vì ăn nhiều, thải phân nhiều, hô hấp mạnh và dễ bị nóng ẩm.

Hiểu da tằm cũng giúp người nuôi chăm đúng lúc tằm ngủ. Khi tằm đang thay cuticle, cần giữ yên, hạn chế làm động, không rắc bột mạnh, không phun xịt hóa chất và không thay phân thô bạo. Đây là giai đoạn chỉ cần sai thao tác nhỏ cũng có thể làm tằm dậy không đều hoặc lột xác kém.

Ngoài ra, vì da tằm có lỗ thở và cơ quan cảm giác, nhà tằm cần tránh bụi, mùi hóa chất, khói thuốc, thuốc xịt côn trùng, rung động mạnh và gió lùa trực tiếp. Một môi trường ổn định giúp da tằm, hệ hô hấp, hệ thần kinh và toàn bộ cơ thể tằm hoạt động thuận lợi hơn.

 

TÓM TẮT BÀI VIẾT

Da tằm dâu là hệ bao cơ thể, gồm cuticle ở ngoài, epidermis ở trong và màng đáy bên dưới. Cuticle gồm epicuticle, exocuticle và endocuticle. Epicuticle giúp hạn chế mất nước; exocuticle cứng hơn; endocuticle dày và mềm dẻo hơn; epidermis là lớp tế bào sống tạo ra cuticle mới.

Chitin trong cuticle giúp da tằm có độ bền và độ mềm dẻo cần thiết. Vì cuticle không thể lớn lên mãi cùng cơ thể, tằm phải lột xác để thay lớp da cũ bằng lớp da mới. Đây là lý do giai đoạn tằm ngủ – lột xác rất nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm, thao tác chăm sóc và môi trường.

Hiểu đúng cấu tạo da tằm giúp người nuôi quản lý tốt tằm nhỏ, tằm ngủ, tằm dậy, tằm chín và tằm lên né. Da tằm không chỉ là lớp vỏ bên ngoài, mà là hệ thống bảo vệ, cảm nhận, giữ nước, hỗ trợ vận động và liên quan trực tiếp đến sức khỏe đàn tằm.

 

BÀI VIẾT VÀ SẢN PHẨM LIÊN QUAN

Người đọc có thể tham khảo thêm các bài viết liên quan trên website Tây Nguyên Silk:

Chương 2. Giải phẫu ngoài và hệ bao cơ thể ở tằm dâu

Con tằm có bao nhiêu đốt?

Tằm có bao nhiêu chân?

Tằm lột xác khi nào trong giai đoạn ngủ?

Vì sao tằm nhỏ cần nhiệt độ và độ ẩm cao hơn tằm lớn?

Nhiệt độ và độ ẩm theo tuổi tằm

Tằm có nghe được âm thanh không?

Tằm sợ những hóa chất nào?

Sản phẩm và nhóm giải pháp kỹ thuật liên quan:

Dinh dưỡng bổ sung cho tằm tuổi 4–5 Grown Super: hỗ trợ dinh dưỡng, thể trạng, sức đề kháng và quá trình phát triển tuyến tơ trong giai đoạn tằm lớn.

Nano Silver 500ppm – dung dịch sát trùng khi đang nuôi tằm: hỗ trợ giảm áp lực vi khuẩn, nấm và mầm bệnh trong nhà tằm khi sử dụng đúng hướng dẫn, không phun lên lá dâu cho tằm ăn.

Tây Nguyên Silk Nuôi Tằm: nhóm sản phẩm, dụng cụ, vật tư và giải pháp kỹ thuật phục vụ nuôi tằm hiện đại.

 

TÂY NGUYÊN SILK – ĐỒNG HÀNH CÙNG NUÔI TẰM KHOA HỌC

Tây Nguyên Silk xây dựng hệ thống kiến thức nuôi tằm dựa trên nền tảng sinh học, sinh lý học và thực tiễn sản xuất tại Việt Nam. Những nội dung như cấu tạo da tằm, hệ bao cơ thể, lột xác, cảm nhận môi trường, hô hấp qua lỗ thở và phòng stress đều giúp người nuôi hiểu sâu hơn về cơ thể con tằm.

Nuôi tằm hiệu quả không chỉ là cho ăn lá dâu, mà là hiểu cơ thể tằm đang vận hành như thế nào trong từng giai đoạn: tằm nhỏ, tằm ngủ, tằm lột xác, tằm lớn, tằm chín và tằm lên né làm kén.

 

THÔNG TIN KẾT NỐI – CHUYỂN GIAO KỸ THUẬT

Nếu bạn đang nuôi tằm, hoặc muốn tìm hiểu sâu và chuẩn hóa kiến thức – kỹ thuật – quy trình ngành dâu tằm tơ, vui lòng liên hệ:

Tây Nguyên Silk – Tư vấn kỹ thuật nuôi tằm hiện đại – miễn phí
Hotline/Zalo/Whatsapp/Viber/Wechat: (+84) 971.048.948
Email: taynguyensilk.vn@gmail.com
Facebook: www.facebook.com/TayNguyenSilk
YouTube: www.youtube.com/TayNguyenSilk
Website: https://taynguyensilk.vn/